Thang điểm 100 của Cigar Aficionado và di sản Marvin Shanken

Ảnh: M. Shanken Communications / Cigar Aficionado

Tin Marvin R. Shanken qua đời ở tuổi 83 vào ngày 29 tháng 10 vừa qua khiến giới mộ điệu xì gà khắp thế giới không khỏi bùi ngùi. Với những bác mới bước chân vào bộ môn này, cái tên Marvin Shanken có thể nghe hơi lạ lẫm. Thế nhưng bất kỳ ai trong chúng ta từng tò mò xem bảng xếp hạng Top 25 xì gà của năm, hay từng gật gù trước con số đánh giá 92 điểm in trên thân hộp, thực chất đều đang sống trong thế giới phong cách sống mà người đàn ông này kiến tạo suốt nửa thế kỷ qua.

Hồi đầu thập niên 1990, khi Shanken ấp ủ ý định thành lập tạp chí Cigar Aficionado, bạn bè lẫn giới kinh doanh đều cho rằng ông gàn dở. Nước Mỹ thời điểm đó đang thắt chặt các quy định chống hút thuốc lá, thị trường xì gà thủ công rơi vào cảnh ảm đạm kéo dài. Nhưng Shanken nhìn thấy một khía cạnh hoàn toàn khác. Ông tin rằng xì gà cuốn tay không phải là thuốc lá thông thường để thỏa mãn cơn nghiện nicotine, mà là một thú vui tao nhã gắn liền với nghệ thuật thưởng thức, ẩm thực và rượu ngon.

Để biến niềm tin đó thành hiện thực, ông mang nguyên vẹn thang điểm 100 cùng quy trình nếm mù (blind tasting) vốn rất thành công từ tờ Wine Spectator sang áp dụng cho xì gà.

Thang điểm 100 vận hành như thế nào

Trước khi Cigar Aficionado ra đời vào mùa thu năm 1992, việc khen chê một điếu xì gà hầu như chỉ dựa vào cảm tính cá nhân hoặc truyền miệng. Marvin Shanken cùng đội ngũ của mình đã chuẩn hóa việc này bằng một thang đo chi tiết chia làm bốn phần rõ rệt.

Mười lăm điểm đầu tiên dành cho vẻ bề ngoài và cấu trúc điếu. Ban giám khảo soi rất kỹ độ đồng đều của màu lá wrapper, độ bóng dầu, các đường gân lá và độ chắc tay khi cầm.

Mười lăm điểm tiếp theo dành cho chất lượng cháy. Một điếu xì gà cao cấp phải giữ được tàn đanh gọn, vết cháy tròn đều và không bị hiện tượng cháy lệch luồn sâu vào trong ruột điếu (canoeing).

Độ thông thoáng khi rít (draw) chiếm mười điểm. Khói phải lên mượt mà, không bí nghẹt như ống hút tắc và cũng không quá rỗng khiến điếu xì gà bị cháy nóng quá nhanh.

Sáu mươi điểm quan trọng nhất nằm ở hương vị và độ cân bằng. Đây là nơi các nghệ nhân pha trộn lá khẳng định đẳng cấp. Khói khi vào vòm miệng phải có sự chuyển biến tầng bậc, hậu vị sâu lắng và không để lại vị đắng chát khó chịu ở cuống họng.

Mọi buổi thử nghiệm của tạp chí đều diễn ra trong phòng kín với các điếu xì gà đã được bóc sạch nhãn hiệu, chỉ gắn mã số định danh. Các chuyên gia hút mà không hề biết điếu đó đến từ Cuba, Nicaragua hay Dominica, có giá năm đô la hay năm mươi đô la. Điếu nào đạt từ 90 đến 94 điểm được xếp vào nhóm xuất sắc (outstanding), còn chạm ngưỡng 95 điểm trở lên là hàng kinh điển (classic).

Cơn sốt Cigar Boom và sự trỗi dậy của vùng đất mới

Chính sự công tâm và uy tín của hệ thống điểm số này đã châm ngòi cho giai đoạn bùng nổ mang tên Cigar Boom tại Mỹ suốt những năm giữa thập niên 90. Các nhà máy xì gà thủ công tại Dominica, Honduras và Nicaragua trước đó chật vật tìm đầu ra bỗng chốc cháy hàng.

Những gia tộc làm xì gà huyền thoại như Arturo Fuente với dòng Fuente Fuente OpusX hay gia đình Padrón với những hộp 1964 Anniversary Series đã trở thành biểu tượng toàn cầu phần lớn nhờ sự nâng đỡ và công nhận từ những trang bìa của Shanken. Xì gà chính thức thoát khỏi định kiến của một món khói rẻ tiền nơi quán xá để bước chân vào các khách sạn hạng sang, câu lạc bộ thượng lưu và trở thành thú chơi xa xỉ của giới doanh nhân.

Nhìn lại tâm lý mê điểm số của anh em chơi khói Việt Nam

Tại Việt Nam, văn hóa thưởng thức xì gà phát triển rất nhanh trong khoảng mười năm trở lại đây. Thế nhưng nhiều anh em chơi khói trong nước vẫn đang vướng vào một cái bẫy tâm lý khá phổ biến: mua xì gà hoàn toàn bằng điểm số.

Không ít bác khi bước vào một lounge hay tìm đến các cửa hàng quen thường chỉ hỏi đúng một câu: Có điếu nào vừa lọt Top 1 hay trên 93 điểm không em? Tâm lý chuộng hàng top này khiến nhiều dòng xì gà vừa được xướng tên lập tức bị gom hàng, đẩy giá lên gấp hai, thậm chí gấp ba lần giá trị thực tế tại thị trường quốc tế.

Thực tế trải nghiệm của mình cho thấy, điểm số của ban thẩm định Mỹ phản ánh độ hoàn thiện kỹ thuật và khẩu vị trung bình của người phương Tây. Họ thường chuộng những dòng xì gà đậm đà, vị tiêu cay nồng, vị da thuộc rõ nét và hàm lượng nicotine cao để kết hợp cùng rượu mạnh như bourbon hay cognac.

Khẩu vị người Việt mình lại chuộng sự êm ái, thanh thoát và hương vị ngọt mộc. Nhiều buổi sáng cuối tuần ngồi cà phê vỉa hè hay ngắm phố xá, một điếu xì gà chỉ đạt 87 hay 88 điểm với thân lá Connecticut dịu nhẹ lại mang tới cảm giác thư thái trọn vẹn hơn hẳn một điếu hạng quán quân 95 điểm nặng đô khiến bác say khói choáng váng.

Điểm số là một la bàn tham khảo tuyệt vời giúp chúng ta tránh phải trả tiền cho những điếu thuốc cuốn ẩu hay lá thuốc kém phẩm cấp. Nhưng chiếc la bàn đó chỉ dẫn đường, chứ không thể nếm thay vòm họng của bạn.

Sự ra đi của Marvin Shanken khép lại một kỷ nguyên rực rỡ của báo chí xì gà truyền thống. Di sản quý giá nhất mà ông để lại cho những người yêu khói không phải là những con số khô khan trên trang bìa, mà là lời nhắc nhở hãy trân trọng giọt mồ hôi của người nông dân trên cánh đồng thuốc lá và tận hưởng từng phút giây thư thái bên làn khói của riêng mình.